Ook in Nederland slaat de droogte de komende tijd toe

Foto boven: Op steeds meer plaatsen in Nederland slaat de droogte toe, zoals hier op de Maasdijk in Cuijk - Henk Straatman

Het gebeurt bij ons zelden in één klap. In Nederland slaat droogte vaak geleidelijk toe. Bijna geruisloos. Zoals nu. En dat zet de komende week verder door.

Eerst zie je het in het gras. Bermen die hun frisgroene kleur verliezen, gazons die dof worden en dijken die strogeel kleuren. En ineens valt op dat dit beeld niet meer alleen bij het westen en zuidwesten hoort, waar de neerslagtekorten al langer oplopen, maar zich langzaam over een veel groter deel van het land uitbreidt. Dat is precies wat er nu gebeurt.

Op steeds meer plaatsen in Nederland slaat de droogte toe, zoals hier op de Maasdijk in Cuijk - Henk Straatman

Na een periode waarin het nog meeviel, en de regen van eerder dit jaar de grootste zorgen voorlopig wist te dempen, begint de droogte zich nu nadrukkelijker te laten zien. Niet alleen aan de oppervlakte, maar ook daaronder. Want terwijl de komende week warm tot zeer warm en droog verloopt, daalt het grondwater verder, blijft de aanvoer van de Rijn opvallend laag en neemt in het westen de druk van het zoute water toe.

Advertentie

Eerst het gras, dan de rest

Dat het gras nu op steeds meer plaatsen bruin begint te worden, is geen toeval. In juli zie je de gevolgen van het weer in een hoger tempo dan in het voorjaar. De zon staat hoog, de dagen zijn lang en de verdamping ligt veel hoger dan in maart of april.

Als het dan warm is en de regen uitblijft, gaat het hard. Een paar droge dagen zijn genoeg om de bovenste bodemlaag te laten uitdrogen. Een week warm zomerweer zet dat proces stevig door. En als er – zoals nu – al een onderliggend neerslagtekort is, wordt het effect meteen zichtbaar.

Nu wordt het gras ook op andere plaatsen bruin

Het westen en zuidwesten liepen daarin tot nu toe voorop. Daar was het al langer aan het droger worden en werden de eerste bruine plekken in de natuur ook het snelst zichtbaar. Inmiddels begint dat beeld zich uit te breiden. Ook in andere delen van het land verliest het gras zijn kleur.

Dat lijkt misschien een detail, maar het is vaak de eerste duidelijke aanwijzing dat de vochtvoorraad in de bovenlaag van de bodem snel afneemt.

Advertentie

En juist die bovenlaag is in deze tijd van het jaar van groot belang. Daar zitten de wortels van het gras, van veel gewassen, van jonge aanplant en van alles wat afhankelijk is van de regen die rechtstreeks in de bodem trekt. Zodra die laag uitdroogt, schakelt het landschap als het ware naar een andere stand. De groei remt af, planten raken sneller in de stress en het verschil tussen plekken mét en zonder waterbuffer wordt ineens heel zichtbaar.

Frankrijk is al weken verder in het proces

Wie over de grens kijkt, ziet waar zo’n ontwikkeling toe kan leiden, als warmte en droogte echt beginnen op te stapelen. In delen van Engeland was het al eerder droog, maar vooral Frankrijk laat op dit moment zien hoe snel een landschap kan omslaan. Op satellietbeelden is in grote delen van het land in korte tijd een vrijwel volledig bruin zomerbeeld ontstaan.

Daar speelt mee dat de omstandigheden ook een stuk extremer zijn dan bij ons. Regelmatig bereiken de temperaturen er waarden boven 40 graden, er valt nauwelijks regen van betekenis en een felle zon teistert bodem, vegetatie en rivieren, dag in dag uit.

Nederland zit nog niet in dat scenario, maar het mechanisme is hetzelfde. Ook hier geldt: als een droge periode samenvalt met warmte, veel zon en weinig aanvoer van water, dan droogt het systeem op meerdere fronten tegelijk uit. Het verschil is vooral dat het hier vaak minder spectaculair oogt en daardoor soms ook pas later als serieus probleem wordt herkend.

De Rijn staat laag, en dat is misschien wel het duidelijkste signaal

Want wie alleen naar het gras kijkt, ziet maar een deel van wat gebeurt. Het echte alarmsignaal komt misschien wel van de rivieren. De Rijn voert namelijk al geruime tijd opvallend weinig water aan. In plaats van een krachtige zomerrivier die smeltwater, regenwater en bergwater uit een groot stroomgebied naar Nederland brengt, zien we nu een rivier die tegen recordlage waarden aanschurkt en voor onze zoetwatervoorziening steeds minder vanzelfsprekend wordt.

Dat heeft alles te maken met wat stroomopwaarts gebeurt. In de Alpen lag afgelopen winter minder sneeuw dan in gunstige jaren. Bovendien viel in delen van het stroomgebied minder regen. En als die wintervoorraad beperkt is en het voorjaar ook al weinig aanvult, dan komt de Rijn in de zomer al snel in de problemen. Wat resteert, is voor een deel nog het smelten van gletsjers: feitelijk de laatste koude reserve van het hooggebergte. Maar dat is geen duurzame oplossing; het is eerder een laatste buffer die in warme zomers versneld wordt aangesproken.

Voor Nederland is dat een cruciaal punt. De Rijn is niet zomaar een rivier die toevallig door ons land stroomt. Het is de belangrijkste aanvoerroute van zoet water. Voor de scheepvaart, voor de landbouw, voor de doorspoeling van sloten en kanalen, voor natuurgebieden en voor het tegengaan van verzilting in het westen is die rivier van fundamenteel belang. Als de afvoer veel lager is dan gebruikelijk, werkt dat overal door.

Warm water, weinig stroming, problemen voor vissen

Een lage afvoer heeft nog een tweede gevolg: het water warmt sneller op. Dat klinkt bijna logisch, maar de impact ervan is groot. Een rivier of kanaal met minder water heeft minder massa om warmte op te vangen. Het water stroomt vaak langzamer, warmt in de zon sneller op en houdt die warmte ook makkelijker vast. Daardoor kunnen de watertemperaturen in rivieren en stilstaande wateren snel oplopen.

Voor vissen en ander waterleven is dat slecht nieuws. Warm water bevat minder zuurstof. Tegelijk nemen biologische processen juist toe: algen groeien sneller, bacteriën worden actiever en de waterkwaliteit kan verslechteren. Zeker in ondiepe plassen, sloten en langzaam stromende wateren kan dat tot zuurstofgebrek leiden. En zuurstofgebrek in warm water is voor vissen een van de meest directe vormen van stress die een droge zomer kan veroorzaken.

Droogte is dus niet alleen een verhaal van te weinig water. Het is ook een verhaal van water dat van kwaliteit verandert.

Intussen zakt het grondwater verder weg

Ondertussen speelt zich onder onze voeten een proces af dat minder zichtbaar is, maar op termijn misschien nog bepalender wordt. Het grondwater daalt. Dat gebeurt niet van de ene op de andere dag, en ook niet overal even snel. Maar in een droge, warme periode met hoge verdamping en weinig neerslag van betekenis raakt de voorraad in de bodem steeds verder uitgeput.

Aan de oppervlakte zie je dan eerst de bekende tekenen: gras verdort, bomen laten hun blad eerder hangen, jonge aanplant krijgt het moeilijk en landbouwgewassen beginnen waterstress te vertonen. Maar ondergronds gaat het allemaal nog verder. Zolang de grondwaterstand blijft zakken, worden ook diepere wortelzones droger, neemt de druk op natuurgebieden toe en worden bodems kwetsbaarder voor inklinking en schade.

In het westen krijgt dat nog een extra dimensie. Daar dringt door de lage zoetwaterdruk steeds makkelijker zout grondwater het land binnen. Dat proces van verzilting is in droge zomers geen theoretisch probleem, maar een heel concreet risico. Voor landbouwgronden, voor de kwaliteit van het oppervlaktewater en op sommige plaatsen ook voor bebouwing en funderingen. Oude houten heipalen, die in grote delen van West-Nederland onder huizen en gebouwen zitten, blijven alleen goed zolang ze nat genoeg blijven. Als grondwaterstanden dalen en de omstandigheden veranderen, neemt de kwetsbaarheid toe.

Zo raakt een droge zomer uiteindelijk niet alleen de natuur of de boer, maar ook de stad.

De komende week: verder oplopende spanning in het watersysteem

En dat brengt ons bij de vraag wat ons de komende tijd te wachten staat. Het antwoord is eigenlijk vrij helder: de droogte zal verder toenemen. Met warm en overwegend droog weer blijft de verdamping hoog. Regen van betekenis lijkt vooralsnog uit te blijven en daarmee loopt het neerslagtekort verder op. Het gras zal op meer plaatsen bruin kleuren, de bovenste bodemlaag verder uitdrogen en ook de druk op het grondwater neemt toe.

Tegelijk blijft de lage aanvoer van de Rijn een kwetsbare factor. Zolang er in het stroomgebied niet op grotere schaal regen valt, verandert daar weinig aan. En dat betekent dat de aanvoer van zoet water beperkt blijft op een moment dat Nederland er juist veel van vraagt. Waterbeheerders zullen daarom scherper moeten sturen: water vasthouden waar het kan, extra zoet water aanvoeren waar dat nodig is en steeds preciezer afwegen waar de beschikbare voorraad naartoe gaat.

Vooral in het westen en zuidwesten kan de spanning daardoor snel oplopen. Daar komen meerdere problemen samen: hoge neerslagtekorten, een toenemende kans op verzilting en een watersysteem dat sterk afhankelijk is van voldoende aanvoer van buitenaf. Maar ook elders in het land zal de droogte steeds beter zichtbaar worden, zeker als de warmte nog een tijd aanhoudt.

De zomer laat nu haar andere gezicht zien

Nederland is van oudsher een land dat vooral met te veel water heeft leren omgaan. Met hoogwater, piekbuien, natte winters en rivieren die ruimte nodig hebben. Maar de laatste jaren laat de zomer steeds vaker haar andere gezicht zien. Niet het water dat komt, maar het water dat uitblijft. Niet de rivier die buiten haar oevers treedt, maar de rivier die te weinig aanvoert. Niet de polder die onderloopt, maar de polder die langzaam zouter wordt. Dat is precies het beeld van de komende tijd.

Het watersysteem komt onder spanning te staan, het landschap verliest zijn reserves. En het land gaat merken dat een droogte die zelden spectaculair begint, hardnekkig kan worden zodra ze vat krijgt op bodem, rivier en grondwater tegelijk.