Spookdam Spanje officieel buiten werking gesteld

Foto boven: De verlaten stuwdam bij Montejaque - Reinout van den Born

‘Je moet gewoon om de top heen lopen’, roept mijn jongste broer, vanaf de top van de berg. ‘Naar de andere kant. Daar kom ik naar beneden’.

Het is stil in de omgeving waar we staan, in het Spaanse Andalusië. Hoog boven ons cirkelen grote groepen vale gieren. Ze hangen met hun machtige vleugels in de thermiek. Als ze dichtbij je komen en over je heen vliegen, hoor je het gesuis van hun vleugels in de lucht.

De verlaten stuwdam bij Montejaque - Reinout van den Born

De berg waarop we staan, verheft zich hoog boven de omgeving. Aan de voet kijken we uit over een stuwmeer zonder water. Met bruin gras en zandweggetjes op de bodem. De droogte heeft zijn werk gedaan, zou je zeggen. Maar 8 maanden geleden zag het er heel anders uit.

Advertentie

In februari was de situatie heel anders

‘Spookdam in overstromingsgebied Spanje levert zorgen op’, schreef ik op Weerverteller.nl op 7 februari van dit jaar. Het zuiden van Spanje werd op dat moment door een periode van zware regenval getroffen. Een depressietrein trok over het gebeid. In Grazalema, één van de natste plaatsen van Spanje, viel in korte tijd meer dan 2000 millimeter regen.

De gevolgen waren groot. De bodem van het gebied, bestaande uit kalksteen met spleten en grotten daarin, liep vol met water. Het regende zoveel dat er uiteindelijk geen plek meer was. De grond raakte verzadigd, nieuw regenwater paste er niet meer bij. Overal trad het naar buiten. Waar je ook maar keek, stroomde water. In Grazalema was de situatie zo slecht, dat de autoriteiten besloten om de hele plaats te evacueren, en dat 12 dagen lang.

Niet ver bij Grazalema vandaan bevindt zich een oud stuwmeer, de Presa del Hundidero, ook wel de Presa de los Caballeros genoemd. Met aan de voorzijde een stuwdam van ongeveer 80 meter hoog, gebouwd in een diepe kloof en ooit bedoeld om elektriciteit mee op te wekken. In 1924, ruim honderd jaar geleden dus, werd de dam in werking gesteld.

Advertentie

De overstort, die het overtollige water uit het meer uiteindelijk afvoerde - Reinout van den Born

De bodem van het meer hield het water niet vast

Er was echter iets bijzonders aan de hand. Hoe hard het ook regende, het meer liep maar niet vol. Het waterniveau bereikte nooit de hoogte die nodig was om de installaties, die de elektriciteit moesten leveren, in gang te zetten.

Extra onderzoek naar de structuur van de bodem in het gebied leverde al snel de oorzaak op. Net als in Grazalema, bleek de kalksteenbodem van het meer zo lek als een mandje. Bovendien bleek zich onder het meer een grottensysteem met een ondergrondse rivier te bevinden, dat het water van het meer dankbaar opnam en vlotjes richting de dichtstbijzijnde rivier Guadiaro afvoerde. In de jaren na 1924 werd met man en macht geprobeerd alle lekken te stoppen, zonder resultaat. In 1947 werd uiteindelijk besloten om het meer aan zijn lot over te laten.

Toen kwam februari 2026. Het regende als nooit tevoren. Alle spleten en grotten in het gebied vulden zich met water, tot het punt waarop er niets meer bij kon. En toen gebeurde iets wat niemand meer had verwacht. Voor het eerst in zijn ruim honderdjarige geschiedenis liep het meer vol. Op 13 februari stond het water nog maar 22 centimeter onder de rand.

Ineens werd de vergeten dam wereldnieuws

Het was de dag waarop alle alarmbellen afgingen. Hield de dam al dat water nog wel? Al die tijd was er niet meer naar omgekeken. Wat als hij doorbrak? Meerdere dorpen, stroomafwaarts langs de Guadiaro werden in allerijl ontruimd. Ineens werd de dam, die zo lang was vergeten, wereldnieuws. Mensen dromden in de buurt samen om te zien wat er zou gebeuren.

Groot was de opluchting toen het aloude overstortmechanisme, dat nog nooit eerder was getest, in werking trad en het overtollige water begon af te voeren. Dat gebeurde met enorme kracht. In één dag liep uit het meer, waarin zich 36 kubieke hectometer water (36 miljard liter) water had verzameld, 5 a 6 kubieke hectometer weg. Dwars door het grottenstelsel van 8 kilometer lengte baande het water zich een weg naar de Guadiaro. De rivier steeg flink, maar problemen bleven uit. En daarmee kwam een einde aan de dreiging van het meer.

Drie weken later was het waterniveau in het meer alweer met 10 meter gedaald. De bodem eronder, de onverzadigbare spons van weleer, deed zijn werk. Intussen bleek wel dat het uitstromende water bij de dam grote schade had aangericht. Het wandelpad eronder, de toegang naar de grot en andere attracties onder de dam waren weggeslagen. Er kwam een deur met verbodsbord voor, de toeristische activiteiten bij de dam kwamen stil te liggen.

Het complex met het lege meer erachter - Reinout van den Born

Inmiddels is het meer weer helemaal leeg

Inmiddels is het meer weer helemaal leeg. Er waren nog geen 8 maanden voor nodig om al het water te laten verdwijnen. Ik zie het onder me, terwijl ik me over de bergwand door het wilde landschap werk. Ook hier merk je meteen wat het probleem is. Rotsen en spleten wisselen elkaar voortdurend af. Het regenwater kan werkelijk overal in de bodem verdwijnen.

‘Waar ben je nu?’, hoor ik hoog boven me. Via de telefoon wisselen we posities uit. Bij het opschuiven door het gebied ben ik steeds dichterbij de top gekomen. Sommige rotsformaties zijn zo hoog dat ik er gewoon niet overheen kan. Er zit dan niets anders op omhoog te klimmen om er dan maar bovenlangs te gaan. Bij een volgende positie-update blijkt mijn broer ineens ver onder me te zitten. In de diepte zie ik een zandweg, aan de rand van het lege meer. Ik besluit in een rechte lijn naar beneden te gaan, al schuivend, hangend en positie zoekend.

Het wordt een pittige tocht, vaak pal in de zon. ‘Af en toe moet je je grenzen verleggen’, zegt mijn broer later. ‘Dan is het moment indrukwekkender en kun je er beter van genieten’. Het zal wel, denk ik op dat moment. Maar ik wil weel eerst weer beneden zijn.

Een straatje in Montejaque - Reinout van den Born

Ook zonder water ziet de dam er indrukwekkend uit

Uiteindelijk komt het allemaal goed en lopen via het uiterst fraai tegen een berghelling gelegen stadje Montejaque terug naar de auto. Even een schoon shirt aan en daarna eten in het stadje. Het is zondag en uitermate gezellig in het restaurant aan het plein bij de kerk.

Na het eten rijden we naar de dam. Vanaf de weg ziet het complex er, ook nu al het water weer verdwenen is, indrukwekkend uit. Het is een bizar gezicht, de hoge dam, de diepe kloof eronder en een stukje verderop de oude overstort. De schade, die het wegstromende water heeft aangericht, als een sprekend litteken zichtbaar. In de diepte zien we de trappen waarover het pad liep, de ingang van de grot en wat verderop de hangbrug, zwevend vlak voor de dam.

We rijden naar de parkeerplaats en lopen naar het uitzichtspunt, vlakbij de dam en de overstort. Het pad erover is afgesloten, maar bezoekers hebben zich al lang een toegang geforceerd. Ook wij lopen om het verbodsbord heen. Eerst kijken we van de overstort de diepte in en zien het woeste pad dat het kolkende water heeft afgelegd. Het nagelaten litteken is imposant en laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Hier is echt iets bijzonders gebeurd.

Nu is de dam officieel buiten werking gesteld

Even later staan we op de dam. Een koude rilling gaat door me heen als we vanuit de hoogte op het lege meer neerkijken. De dam staat er net zo imposant bij als altijd. Het oude beton uit de jaren ’20 gaf geen krimp, toen het water er voor het eerst tot de rand stond. Zelfs de overstort deed het. Boven de kloof hangt de hangbrug in de wind. Brrr… wat een eng ding.

Op de bodem van het meer zijn graafmachines actief geweest. Ze hebben aan de voet van de dam een gat gegraven, waarin een nieuwe ‘stop’ is gebouwd, een inlaat voor het water, mocht het opnieuw hard gaan regenen. Dan wordt het vanaf hier afgevoerd en kan het stuwmeer nooit meer omhoog komen. Daarmee heeft het elektriciteitsbedrijf, dat nog steeds eigenaar van de dam was, aan zijn laatste verplichtingen voldaan. En is de stuwdam, die maar één keer in zijn lange bestaan zijn werk heeft hoeven doen, nu officieel buiten werking gesteld.