Satellieten vertroebelen ons beeld van de oneindigheid

Foto boven: Kijken naar de sterren biedt ons veel mogelijkheden tot verwondering. De laatste jaren is het aandeel satellieten echter sterk toegenomen, wat nogal kan botsen met het gevoel van de oneindigheid. Bron: NASA.

Het is druk in de ruimte boven ons. Dat is goed te merken als je eens een uurtje sterren gaat kijken. En dan niet de focus leggen op één punt, maar het gehele beeld van de hemelkoepel beschouwen. Het is wonderbaarlijk hoeveel satellieten er langs schuiven.

De mens heeft wel heel veel weggeschoten van de aarde. Grieta Spannenburg duikt in het ‘heelal nieuwe stijl’.

Het seizoen voor sterrenliefhebbers is inmiddels aangebroken. De nachten worden almaar langer en als gaandeweg de komende maanden de lucht ook een tijdje echt kouder en droger wordt, valt er steeds meer te zien aan de hemelkoepel. In onze winter kijken we ’s nachts naar de buitenkant van de Melkweg, waardoor de sterren niet overspoeld raken door het licht van de Melkweg. Daarnaast staan er in de winter veel grote en heldere sterrenbeelden aan de hemel, zoals Orion.

Advertentie

Kijken naar de sterren biedt ons veel mogelijkheden tot verwondering. De laatste jaren is het aandeel satellieten echter sterk toegenomen, wat nogal kan botsen met het gevoel van de oneindigheid. Bron: NASA.

Sterrenkijken is magisch. Toch is er de laatste decennia wat veranderd. Naast het feit dat er sinds een eeuw almaar vaker vliegtuigen met hun flikkerlichten aan de vleugels door het beeld vliegen, hebben we momenteel ook veel andere lichtende stipjes die passeren. Het viel mijzelf op tijdens de sterrenregen van de Perseïden, afgelopen augustus. Er waren beduidend meer witte bewegende stippen dan vallende sterren te zien. Het deed afbreuk aan mijn gevoel van de gigantische kosmos. En het deed de vraag oprijzen: hoeveel draait er eigenlijk rond de aarde?

Satellieten, afgedankte spullen en brokjes

Sinds het begin van het ruimtetijdperk in 1957, zijn er in totaal 27.490 satellieten in een baan om de aarde gebracht. Daarvan bevinden zich er ongeveer nog 18850 in de ruimte. Niet alles doet het nog, en zo hangen nu nog ongeveer 15.900 werkende kunstmanen (ander woord voor satelliet) boven ons. Al deze spullen bevinden zich op verschillende hoogten boven de aarde en hebben hun eigen banen. Ze verschillen nogal in grootte. De kleinste hebben de omvang van een melkpak. Veel satellieten hebben het formaat van een bestelbus of kleine vrachtwagen. Vaak hangen daar grote uitgeklapte zonnepanelen aan. Het grootste door de mens gebouwde object dat rond de aarde draait is het ISS, het ruimtestation dat op 400 kilometer boven ons zijn rondes draait. Als je de zonnepanelen meerekent, dan is het ISS ongeveer zo lang als een voetbalveld.

Er zijn satellieten die boven een vast punt hangen en satellieten die allemaal banen rondom de aarde beschrijven. De allerlaagst hangende satellieten en het ISS bevinden zich op 400 tot 600 kilometer van de aarde. Op deze hoogte is het gros van de kunstmanen aanwezig. Dan zijn er nog satellieten voor navigatiesystemen, die op 20.000 km hoogte aanwezig zijn. Ongeveer 10 procent van alle satelllieten zweeft op 36.000 km hoogte. Deze zijn vooral voor telecom en weerobservaties. De nachtelijk zichtbare satellieten hangen meestal tot 1000 km hoogte, daarna zijn ze te ver weg.

Advertentie

Daarnaast zijn er ook andere objecten die rond onze aarde draaien. Het Europees Ruimteagentschap, de ESA, volgt inmiddels zo’n 47.140 objecten. Het gaat dan om satellieten, oude satellieten, rakettrappen en brokstukken. Zij schatten dat er daarnaast ongeveer 1,5 miljoen brokstukken van 1 tot 10 cm rond de aarde vliegen. Denk aan schroefjes, boutjes en verloren gereedschap van astronauten. En dan zijn er nog 230 miljoen stukjes kleiner dan 1 centimeter. We hebben onze ruimte dus al aardig vervuild. En die vervuiling gaat door: er wordt continu nieuw spul in een baan rond Moeder Aarde geschoten.

Een satelliet trekt een lichtspoor langs de sterrenhemel. Foto: Chad Ajamian/Wikimedia Commons (CC BY 3.0).

Wat je aan satellieten kunt zien in de avond en nacht

De getallen zijn groot, maar lang niet alles kunnen wij vanaf onze plek zien. Satellieten stralen zelf geen licht uit, maar worden door de zon beschenen. De satelliet moet dus niet alleen boven de nachtelijke horizon staan, maar ook door de zon worden beschenen, genoeg licht naar de aarde reflecteren en helder genoeg uitpakken om tegen de achtergrondhemel af te steken.

Satellieten bevinden zich honderden kilometers boven ons en kunnen daar nog door de zon worden beschenen terwijl het op de grond al donker is. Daardoor zie je juist rond de overgang van schemering naar nacht veel satellieten bewegen. Midden in de nacht verdwijnen veel satellieten in de schaduw van deaarde en worden daardoor onzichtbaar. Het is dan ook duidelijk dat je in de zomernachten veel meer satellieten langs de hemelkoepel ziet schuiven dan in de wintermaanden. De zon schuift in de zomer namelijk veel ondieper onder de horizon oostwaarts en beschijnt dus veel langer de satellieten. Geen wonder dat ik tijdens de Perseïden zoveel satellieten voorbij zag komen tussen de sterren.

De lijst van wat je kunt zien aan satellieten

Voor sterrenkijken is een heldere nacht nodig. Het liefst eentje zonder maan. De nacht van zondag 10 op maandag 11 oktober biedt wat dat betreft mogelijkheden. Via de website Heavens-Above kun je klikken op ‘dagelijkse voorspellingen helderste satellieten’. Zorg eerst dat je jouw coördinaten (observatie locatie) in hebt gevuld en daarna krijg je een lijst van passages van satellieten. Vervolgens is het getal bij ‘magnitude’ een goede aanwijzer voor de mogelijkheid om deze satelliet te zien. Het getal 0 en 1 zijn de helderste en getal 5 en 6 zijn nagenoeg onzichtbaar.

Stel ik ga de hele avond en nacht van zondag op maandag sterrenkijken, dan zie ik waarschijnlijk de eerste uren heel veel satellieten voorbij komen. In de nacht is het een stuk rustiger met zichtbare satellieten, aangezien de zon dan ver onder de horizon staat.

Herkenning van een kunstmaan is verrassend makkelijk. Dit lichtpunt lijkt op een ster en is dus klein. Maar, het beweegt duidelijk ten opzichte van de sterren. In een paar minuten wordt er een behoorlijke afstand afgelegd. Hij knippert meestal niet en laat ook geen spoor achter. En, een satelliet kan heel plotseling verdwijnen, zodra deze in de schaduw van de aarde vliegt.

Satellieten trekken lichtsporen door een astronomische opname van de Hubble-ruimtetelescoop. Foto: NASA/ESA/Kruk et al./Nature 2023, via IAU, CC BY 4.0.

Het heelal nieuwe stijl

Kijken naar de sterren heeft vaak een louterend effect op mensen. Door te kijken naar de oneindige oneindigheid ontstaat niet zelden ontzag voor ons leven op aarde en een verbinding met het geheel der dingen. Als mens voel je je klein en nietig, eigenlijk zoals wij als mensheid horen te zijn. Verbonden met het geheel en daardoor ook in volle bescheidenheid voor al het andere dat ons wordt gegeven.

Ik schrok afgelopen augustus dan ook nogal. We lagen op de stenen aan de kade langs de IJssel. We keken omhoog naar de ruimte boven ons, zochten de vallende sterren en probeerden ons te verhouden tot de oneindigheid. Langs onze hoofden vloog geregeld een vleermuis. Het was het perfecte plaatje voor een intense verbinding met alles. Het viel me zwaar dat de lucht zo vol met onze spullen zit. Dat we ook daar boven ons nog aanwezig zijn. En hoe! Ik heb veel meer satellieten gezien dan vallende sterren.

Ik dacht ook aan de vroegere mensen. Hoeveel zullen zij omhoog hebben gekeken? Hoeveel hebben zij genavigeerd op de sterren? Er zijn ver weg nog een paar gemeenschappen die niet door de digitale samenleving zijn beïnvloed. Mensen die dicht bij en met de natuur leven. Als zij omhoog kijken, in de diepe nacht, wat voelen ze dan? Zijn ze verbaasd over die ‘lichtjes’ die er eerst niet waren en nu zo veelvuldig tussen de sterren bewegen? Ik weet het niet. En toch werd ik er wat weemoedig van. Nog even, en we sturen al ons aardse afval ook de ruimte in…