Brandgevaar in de natuur is deze week levensgroot

Foto boven: Brand op de Edese heide in april 2025, gezien vanuit de omgeving van Arnhem, - Reinout van den Born

Het klinkt tegenstrijdig: geen hittegolf, geen 30 graden, en toch waarschuwt de brandweer voor verhoogd natuurbrandgevaar. In Nederland is dat deze dagen precies wat er speelt. De zon schijnt volop, de lucht is droog, de wind waait stevig en regen is al een tijd lang uitgebleven. Het resultaat: een kurkdroge bovenlaag in de natuur.

In deze tijd van het jaar zijn het vooral de oppervlaktelagen die snel uitdrogen. Denk aan gras, heide, bladeren en dennennaalden. Dat fijne materiaal reageert razendsnel op het gedrag van de zon en de wind. Eén vonk kan in de huidige situatie al genoeg zijn om vuur te laten ontstaan, en door de wind kan zo’n brand zich vervolgens snel uitbreiden.

Brand op de Edese heide in april 2025, gezien vanuit de omgeving van Arnhem, - Reinout van den Born

De branden die we nu zien zijn lage, snel lopende natuurbranden. Ze blijven dichtbij de grond, maar onderschat ze niet. Juist doordat ze zich zo snel kunnen verspreiden, kunnen ze lastig onder controle te krijgen zijn, zeker bij de stevige wind zoals we die deze week hebben. De brandweer kan dit soort branden meestal nog direct bestrijden, bijvoorbeeld door te blussen met water of het vuur ‘af te slaan’, maar snelheid is daarbij cruciaal.

Advertentie

Geen kroonbranden, en dat is een belangrijk verschil

Wat we nu meestal níet zien, zijn de zogenoemde kroonbranden: branden die overslaan naar de toppen van bomen. Daarvoor is meer nodig. Niet alleen de bodem moet dan droog zijn, maar ook struiken, takken en uiteindelijk de boomkronen zelf.

In het voorjaar zit er nog relatief veel vocht in bomen en hogere vegetatie. De ‘brandladder’, de verbinding van de grond naar de kruin, is vaak nog niet droog genoeg. Daardoor blijft vuur meestal beperkt tot de ondergroei.

In de zomer verandert het spel

Na weken of maanden van droogte en hitte (zoals in de zomermaanden) kan dat beeld compleet kantelen. Dan droogt niet alleen de bodem uit, maar ook de vegetatie erboven. Struiken, lage takken en uiteindelijk ook boomkronen zelf worden steeds vatbaarder.

Op dat moment kan een brand heter worden, hoger klimmen en via de kronen van bomen naar boom overslaan. Dan ontstaan de beruchte kroonbranden. Ze zijn veel intenser, moeilijker te bestrijden en onvoorspelbaar. Wind speelt een nog grotere rol, doordat brandende deeltjes zich via de lucht kunnen verspreiden en nieuwe brandhaarden kunnen veroorzaken.

Advertentie

Direct blussen is bij kroonbranden vaak niet meer mogelijk. In plaats daarvan probeert de brandweer de brand af te remmen of in te dammen, bijvoorbeeld door brandgangen te maken of gebieden gecontroleerd te laten uitbranden zodat de brand daar stopt.

Nederland versus Zuid-Europa

In landen rond de Middellandse Zee, zoals Spanje, kennen ze de vermaarde 30-30-30-regel: temperaturen boven 30 graden, luchtvochtigheid onder 30 procent en wind boven 30 km/uur. Dat zijn omstandigheden waarin branden extreem kunnen escaleren, vaak met kroonbranden als gevolg die zich razendsnel door de natuur verspreiden.

In Nederland ligt dat anders. Hier kan het natuurbrandgevaar al hoog zijn zonder die extreme hitte. Dat komt doordat het fijne, lichte materiaal aan de oppervlakte snel uitdroogt en makkelijk ontbrandt. Het verschil zit dus niet alleen in het weer, maar ook in het type brand. Nu gaat het om snel ontvlambare, oppervlaktebranden in een droge toplaag. In de zomer komt (zeker in Zuid-Europa) de intensere brand daar bij, die de boomkronen kan bereiken.

Waakzaamheid blijft nodig

Juist omdat het er nu misschien nog onschuldig uitziet (geen verzengende hitte en geen dor landschap) schuilt het risico in de onderschatting. Een achteloos weggegooide sigaret of een vonk van een machine kan al genoeg zijn. De natuur is nu droog waar het er op dit moment toe doet: aan de oppervlakte. En dat is precies waar de brand nu zo makkelijk begint.