Zelfs boven de Noordzee trekt de mist zich terug

Foto boven: Prachtige zonsopkomst in de buurt van een mistig Zevenhuizen - Jolanda Bakker

We worden in deze tijd van het jaar weer regelmatig met mist wakker. Toch komen mistige perioden tegenwoordig minder vaak voor dan vroeger. Schonere lucht speelt daarbij een belangrijke rol. Opvallend is dat die verandering ook boven de Noordzee zichtbaar is. Op twee meetlocaties op zee is het jaarlijkse aantal misturen sinds het einde van de jaren negentig duidelijk afgenomen.

Een wereld die ineens klein wordt, bomen die achter een grijze sluier verdwijnen, het geluid van het verkeer dat van verder weg lijkt te komen en de kleine waterdruppeltjes die aan grassprieten en spinnenwebben hangen. Mist geeft een herfstochtend een heel eigen sfeer.

Prachtige zonsopkomst in de buurt van een mistig Zevenhuizen - Jolanda Bakker

De herfst is ook het seizoen waarin mist boven land vaak ontstaat. De nachten worden langer, waardoor de bodem meer tijd krijgt om af te koelen. Tijdens heldere nachten met weinig wind daalt ook de temperatuur van de lucht vlak boven de grond. Als die lucht voldoende vochtig is, kunnen zich kleine waterdruppeltjes vormen. Het landschap verdwijnt dan uit het zicht.

Advertentie

Dat gebeurt nog steeds. Maar wie het gevoel heeft dat mist vroeger vaker voorkwam, herinnert zich iets wat ook in de metingen van de moderne tijd is terug te vinden.

Schonere lucht verandert het zicht

Mist bestaat uit kleine waterdruppeltjes die in de lucht zweven. Voor hun vorming spelen andere minuscule deeltjes in de lucht een belangrijke rol: de condensatiekernen waarop waterdamp kan condenseren. Die deeltjes hebben verschillende bronnen. Ook luchtvervuiling levert ze. Veranderingen in de hoeveelheid en samenstelling van die deeltjes beïnvloeden de vorming van mist en hoe sterk de druppeltjes het zicht beperken.

Volgens het KNMI is het aantal uren aan dichte mist boven Nederland in ongeveer veertig jaar tijd met circa de helft afgenomen. Het schoner worden van de lucht speelt daarbij de hoofdrol. De weersomstandigheden voor mist kunnen nog steeds aanwezig zijn, maar de lucht waarin die mist zich vormt, is ondertussen veranderd.

Toen mist gevaarlijk werd

Hoe ernstig de combinatie van mist en luchtvervuiling kan uitpakken, zagen we eerder in het verhaal over de Londense mistramp in de jaren vijftig.

Advertentie

Bij zulke gebeurtenissen gaat het om veel meer dan een landschap dat uit het zicht verdwijnt. Onder rustige weersomstandigheden kan vervuilde lucht zich dicht bij de grond ophopen. Mist en vervuiling vormen dan samen een gevaarlijk mengsel.

Een mistige ochtend van nu is daarbij uiteraard niet hetzelfde als de beruchte Londense smog. Maar die geschiedenis helpt wel om te begrijpen waarom schonere lucht zoveel verschil maakt. Dat verschil merken we ook aan het uitzicht: de hardnekkige, dichte mist van vroeger is schaarser geworden en blijft overdag ook veel minder lang hangen.

Ook op zee wordt minder mist gemeten

Dat de lucht boven land schoner is geworden, klinkt vertrouwd. Verrassender is dat ook boven de Noordzee minder mist wordt gemeten.

Het KNMI beschreef die ontwikkeling op 27 mei van dit jaar. Het instituut keek naar metingen van Lichteiland Goeree en het verder op zee gelegen platform F3. Op beide locaties is het jaarlijkse aantal misturen sinds eind jaren negentig met ongeveer 30 tot 50 uur afgenomen.

Volgens het KNMI speelt ook hier schonere lucht de belangrijkste rol. De invloed van luchtvervuiling houdt dus niet bij de kust op. Wind voert deeltjes vanaf land mee de zee op, waardoor veranderingen in de uitstoot ook daar kunnen doorwerken.

De twee meetreeksen geven geen volledig beeld van iedere plek op de Noordzee, maar laten wel zien dat de afname van mist zich ook buiten het vasteland voordoet.

De zee heeft een ander mistseizoen

Er zit nog een verrassend verschil in de metingen. Terwijl boven land het najaar het seizoen met de meeste misturen is, komt mist boven de Noordzee juist in het voorjaar relatief vaak voor.

De verklaring hiervoor ligt in het verschil tussen de temperatuur van de lucht en die van het water. Na de winter is het zeewater nog koud. Als daar warmere, vochtige lucht overheen stroomt, wordt die lucht van onderaf afgekoeld. Bereikt ze haar dauwpunt, dan kan mist ontstaan. Zo kan het op het land al aangenaam en zonnig zijn, terwijl boven zee nog een hardnekkige mistlaag hangt. Het koude water houdt de onderste luchtlaag koel. Als de wind op het land in de loop van de dag van zee gaat waaien, kan die mist het strand op komen. In de Nederlandse kustgebieden wordt dan ook wel van zeevlam gesproken.

In de herfst is de verhouding vaak andersom. Het water van de zee zit dan nog vol met warmte uit de zomer, terwijl het land tijdens de steeds langere nachten al flink kan afkoelen. Vochtige lucht, die vanaf zee het land op stroomt, kan op het land tijdens de nacht mist vormen.

Waarom zeemist zo hardnekkig kan zijn

Boven land helpt de zon vaak om ochtendmist op te ruimen. Het oppervlak warmt op, de lucht erboven volgt en de mistdruppeltjes kunnen verdampen. Vooral vroeg in de herfst heeft de zon daarvoor nog behoorlijk wat kracht. Boven zee is die dagelijkse opwarming veel kleiner. Het water verandert gedurende een etmaal maar weinig van temperatuur. Daardoor ontbreekt vaak het zetje dat de mist boven land laat verdwijnen.

Mist op zee kan dan ook tot ver in de middag blijven hangen, of nog langer aanhouden. Voor scheepvaart en luchtvaart maakt dat het een belangrijk weerverschijnsel. De mistlaag kan blijven bestaan terwijl mensen aan de kust inmiddels volop van de zon genieten.

Mist blijft bij de herfst horen

De afname betekent niet dat mist uit ons weer verdwijnt. Ook met schonere lucht kunnen vochtige, heldere en rustige nachten nog steeds mist opleveren. Soms blijft die mist hangen en wordt het een grijze dag. Wel is de achtergrond veranderd. De lucht bevat minder vervuiling dan vroeger en dat werkt door in hoe vaak en hoe dicht het mistig wordt.

Wie op een oktoberochtend de bomen achter een grijze sluier ziet verdwijnen, kijkt dus naar een vertrouwd herfstbeeld. Maar het is een beeld dat we minder vaak zien dan enkele decennia geleden. Zelfs boven de Noordzee wordt het uitzicht nu minder vaak door mist ontnomen.