Wordt de herfst kletsnat? Warme zee alleen niet genoeg

Foto boven: Het regent weer in Nederland - Ab Donker

Voorafgaand aan de herfst werd her en der een kletsnat seizoen aangekondigd. Je zou het zomaar denken, als je naar de vele regen van de afgelopen dagen kijkt, in vooral het noorden van het land.

Het warme Noordzeewater zou voor dit alles een natuurlijk een belangrijke aanleiding kunnen zijn.

Toen september voorbij was, was van een landelijk natte herfst nog weinig te merken. Aan de kust viel plaatselijk wel al veel regen, maar het binnenland bleef relatief nog steeds droog. Is dit nu de omslag of komt die nog later? En wat zegt klimaatverandering over de verdeling van regen binnen de herfst?

Advertentie

Het regent weer in Nederland - Ab Donker

Een warme zee voor de deur staat vaak garant voor forse buien

Een warme zee voor de deur en steeds langere nachten: het zijn ingrediënten die in het najaar stevige buien kunnen opleveren. Dit weekend zien we daar vooral in de noordelijke helft van het land weer eens een sprekend voorbeeld van. Toch vormen die ingerediënten samen nog geen verwachting voor een heel seizoen. Dat blijkt ook uit het verloop van september. Terwijl delen van de kust regelmatig regen kregen, bleef het op veel plaatsen verder landinwaarts bij beperkte hoeveelheden. De droogte verdween daar niet.

Volgens het KNMI viel in september landelijk gemiddeld ongeveer 61 millimeter regen, tegen 73 millimeter normaal. In Hoek van Holland werd ongeveer 98 millimeter gemeten. Hupsel, in de Achterhoek, kwam op circa 31 millimeter uit, tegen een gebruikelijke 67 millimeter. Het neerslagtekort sinds het begin van april bedroeg aan het einde van september nog ongeveer 262 millimeter. Daarmee behoorde het jaar op dat moment tot de vijf procent droogste jaren.

De zee levert warmte en vocht

Dat warm zeewater regen kan versterken, staat buiten kijf. De Noordzee houdt de warmte van de zomer relatief lang vast. Als in de herfst koudere lucht over dat water stroomt, neemt die lucht warmte en vocht op. Vooral als de lucht ook op grotere hoogte koud is, kan de atmosfeer boven zee onstabiel worden. Lucht stijgt op, wolken groeien en buien ontstaan. Met een wind vanaf zee kunnen die buien vervolgens de kust bereiken.

Dit helpt verklaren waarom de kustgebieden in de herfst relatief nat zijn. Volgens het KNMI zorgt een warmere Noordzee vooral daar voor extra neerslag wanneer de wind vanaf zee waait. Maar het water bepaalt niet zelf welke lucht eroverheen stroomt, waar de buien naartoe trekken en hoe vaak depressies Nederland bereiken. Daarvoor moeten we naar de drukverdeling kijken.

Advertentie

De wind moet meewerken

Een hogedrukgebied kan de ontwikkeling van buien onderdrukken. Bij een aflandige wind trekken buien boven zee bovendien niet zomaar het land op. En als de aangevoerde lucht ook op hoogte zacht is, kan de onstabiliteit beperkt blijven. Dezelfde warme Noordzee kan daardoor bij de ene weersituatie stevige buien opleveren en bij de andere nauwelijks regen brengen.

Ook als de kustbuien het land bereiken, hoeft het binnenland daarvan niet evenveel mee te krijgen. Dit weekend zien we ook grote verschillen in de opgevangen regenhoeveelheden. Boven het koelere land kunnen buien hun voeding verliezen en geleidelijk uitdoven. Zo kan langs de kust behoorlijk wat regen vallen, terwijl het verder naar het oosten droog blijft.

Een warme zee is dus een belangrijke versterker van regen onder geschikte omstandigheden. Om een hele herfst als kletsnat te kunnen aankondigen, is meer informatie nodig.

Kan het later alsnog nat worden?

Ja, het weerbeeld kan gedurende oktober en november nog flink veranderen, doet dat de laatste dagen eigenlijk al. Als hogedruk voor een aanhoudende westelijke stroming plaatsmaakt, kunnen depressies en regengebieden vanaf de oceaan ons, zoals nu gebeurt vaker bereiken. Dan gaat het om meer dan plaatselijke kustbuien. Uitgestrekte frontale regengebieden kunnen ook het binnenland langduriger van neerslag voorzien. Een reeks van zulke storingen kan de neerslagbalans in enkele weken sterk veranderen.

Daarmee is zo’n omslag nog niet een feit. Een droge september verplicht het weer niet om in oktober of november extra regen te leveren. En de omslag van nu hoeft in de nieuwe week niet per se een vervolg te krijgen, Dat lijkt ook niet te gebeuren. Het tekort aan regen wordt weliswaar verkleind, maar blijft tegelijkertijd ook bestaan. Voor de vraag of het later deze herfst werkelijk nat wordt, zijn verwachtingen van de stroming en de ligging van hoge- en lagedrukgebieden daarom belangrijker dan de zeewatertemperatuur alleen.

Ook binnen de herfst verschuift het klimaat

Er speelt nog iets. We spreken vaak over de herfst alsof september, oktober en november één geheel vormen. Maar klimaatverandering kan de afzonderlijke maanden verschillend beïnvloeden.

Het KNMI beschrijft op basis van klimaatmodellen een ontwikkeling waarbij het begin van de herfst droger wordt en het einde natter. De totale hoeveelheid herfstneerslag verandert daarbij nauwelijks. Minder regen vroeg in het seizoen en meer regen later kunnen elkaar in het gemiddelde grotendeels compenseren.

Wie alleen naar de neerslagsom van het hele seizoen kijkt, kan zo een belangrijke verandering missen. Voor de natuur en de waterhuishouding maakt het immers uit wanneer regen valt. Regen in november komt voor een boom die in september onder droogtestress staat op een ander moment dan regen die hem tijdens die droge periode bereikt.

Een klimaatprojectie is geen herfstverwachting

Die verwachte verschuiving moeten we wel onderscheiden van het weer van dit jaar. Klimaatprojecties beschrijven veranderingen in gemiddelden over langere perioden. Ze vertellen niet hoe iedere afzonderlijke herfst verloopt. Een droge september, gevolgd door een natte november, zou bij dat toekomstige patroon passen. Maar één zo’n seizoen bewijst de verandering niet. Evenmin kunnen we uit de projecties afleiden dat november dit jaar nat wordt.

Daarvoor moeten we de actuele weersverwachtingen blijven volgen. Komt de westcirculatie op gang? Blijven hogedrukgebieden in de buurt? En bereikt de regen ook de gebieden die tot nu toe weinig hebben gekregen?

Het binnenland wacht nog

Voorlopig laat deze herfst vooral zien hoe groot de verschillen binnen Nederland kunnen zijn. Aan zee kan een regenachtige periode het beeld bepalen, terwijl verder landinwaarts de bodem droog blijft. Het warme water voor de deur kan daarbij een rol spelen, maar geeft geen zekerheid over het verdere verloop van het seizoen. De omslag naar structureel natter weer kan nog komen. Of die omslag er werkelijk komt, wordt vooral boven de oceaan en in de atmosfeer beslist.

En zelfs als de herfst uiteindelijk op een heel gewone neerslagsom uitkomt, blijft de vraag hoe die regen over de maanden en over het land is verdeeld. Ook daar zit een belangrijk voorbehoud.