Paul Verheij brengt de mobilisatiewinter van 1940 tot leven

Foto boven: De voorplaat van 'De Mobilisatiewinter'.

Een leger dat klaarstond om Nederland te verdedigen, een Waterlinie die dichtvroor en een winter die steeds opnieuw toesloeg. De winter van 1939/1940 bracht uitzonderlijke kou, sneeuw en ijs, terwijl de oorlog steeds dichterbij kwam. Paul Verheij, medeorganisator van de Wintermeetings, reconstrueert die bijzondere maanden in zijn eerste weerboek: De Mobilisatiewinter.

Wie aan de grote winters van vroeger denkt, komt al snel bij 1963 of 1947 uit. Maar ook de winter van 1939/1940 hoort in dat rijtje thuis. Het was een winter waarin de kou telkens terugkeerde, sneeuw het verkeer ontregelde en het ijs op de rivieren uiteindelijk zelf een bedreiging werd.

De voorplaat van 'De Mobilisatiewinter'.

Tegelijkertijd leefde Nederland in spanning. Het leger was gemobiliseerd. Elders in Europa woedde de oorlog al en niemand wist hoelang ons land erbuiten zou blijven. Juist die combinatie van extreem winterweer en een samenleving die zich op het ergste voorbereidde, vormt de kern van het boek van Paul Verheij.

Advertentie

Anderhalf jaar onderzoek

Paul werkte anderhalf jaar aan zijn boek. Hij verzamelde waarnemingen, bestudeerde weerkaarten, doorzocht historische bronnen en bracht de gebeurtenissen samen in een doorlopend verhaal.

Tijdens de vorstperiodes volgt de lezer het weer van dag tot dag. Wat gebeurde er op de weerkaart? Hoe koud werd het in De Bilt? En hoe zag het er elders in Nederland uit? Waar de bronnen dat toelieten, betrok Paul ook België bij zijn reconstructie.

Daarbij gebruikte hij onder meer uurlijkse temperatuur- en neerslagmetingen uit De Bilt. Ook verwerkte hij sneeuwwaarnemingen die volgens hem niet eerder in boekvorm zijn gepubliceerd. Historische krantenfoto’s, waarvan met moderne technieken het storende drukraster is verwijderd, brengen de winter opnieuw in beeld.

Vier keer een koudegolf

Een van de opvallendste kenmerken van de winter was de herhaling van de kou. De Bilt beleefde maar liefst vier koudegolven: drie in januari en nog een in februari.

Advertentie

Bij een koudegolf blijft de temperatuur in De Bilt minstens vijf dagen achter elkaar ook overdag onder nul. Tijdens ten minste drie nachten moet het bovendien streng vriezen, met een minimumtemperatuur beneden min 10 graden. Dat dit in één winter viermaal gebeurde, laat zien hoe hardnekkig de kou was.

Voor het dagelijks leven maakte juist die opeenvolging veel uit. Een korte onderbreking betekende nog geen verlossing. Waterleidingen bevroren, de behoefte aan brandstof nam toe en vervoer over land en water werd steeds moeilijker. Daar kwam de extra belasting van de mobilisatie nog bij.

Een verdediging van water wordt ijs

De titel De Mobilisatiewinter verwijst naar de bijzondere omstandigheden waarin dit alles gebeurde. Nederland hoopte buiten de oorlog te blijven, maar bereidde zich ondertussen op een mogelijke aanval voor.

Water was een belangrijk onderdeel van de verdediging. Door gebieden onder water te zetten, moest een vijandelijke opmars worden bemoeilijkt. Maar toen de vorst doorzette, vroor ook het inundatiewater dicht. De winter maakte de verdediging daarmee ingewikkelder, juist op een moment waarop de onzekerheid groot was.

In Pauls verhaal lopen de ontwikkelingen aan het front en het Nederlandse winterweer voortdurend door elkaar. Ook de Winteroorlog, waarin de Sovjet-Unie Finland aanviel, krijgt aandacht. Terwijl Nederlanders hun eigen kou trotseerden, lazen zij over een oorlog die zich onder nog veel extremere winterse omstandigheden afspeelde.

Een Elfstedentocht in stuifsneeuw

Toch was er ook ruimte voor winterplezier. Er werd geschaatst, er waren wedstrijden en arresleetochten en het landschap leverde prachtige winterbeelden op.

Maar zelfs een schaatstocht kon in deze winter in een uitputtingsslag veranderen. Op 30 januari 1940 werd de Elfstedentocht gereden. Een harde oostenwind, felle kou en stuifsneeuw maakten de omstandigheden bijzonder zwaar. Sneeuw hoopte zich op het ijs op en maakte het vooruitkomen steeds moeilijker.

Het was de tocht van het beroemde Pact van Dokkum. Vijf koplopers spraken af gezamenlijk te finishen. Uiteindelijk wees het bestuur hen alle vijf als winnaar aan. Achter hen vochten de andere deelnemers hun eigen strijd tegen de elementen. Van de ruim 3.400 starters bereikten er slechts 152 Leeuwarden. Voor de toerrijders werd de finish vanwege het barre weer naar Wier verplaatst.

Toen het ijs in beweging kwam

Een van de spannendste episodes die Paul beschrijft, speelde zich begin februari op de rivieren af. Tijdens een tijdelijke dooiperiode kwam het ijs in beweging.

Dat klinkt als het begin van een verbetering, maar kruiend rivierijs kan juist groot gevaar opleveren. IJsschotsen schuiven over elkaar heen en kunnen zich op vernauwingen of bij obstakels vastzetten. Achter zo’n ijsdam kan het water snel stijgen.

Paul beschrijft metershoge ophopingen en waterstanden die plaatselijk tot gevaarlijk dicht onder de dijkkruin kwamen. IJsbrekers probeerden doorgangen te maken. Soms werd dynamiet ingezet om het ijs los te krijgen. Langs het water en op bruggen volgden toeschouwers de gebeurtenissen, terwijl schepen tussen de bewegende ijsmassa’s in de problemen konden raken.

Ook elders werd de winter een gevecht om bereikbaar te blijven. Dorpen moesten worden bevoorraad en Ameland raakte langdurig geïsoleerd. Een vliegtuig hielp het eiland van noodzakelijke goederen te voorzien.

De mensen achter de waarnemingen

Het zijn zulke gebeurtenissen die deze winter meer maken dan een verzameling lage temperaturen. Paul geeft in zijn boek nadrukkelijk ruimte aan de mensen die het allemaal meemaakten.

Aan het plezier van een schaatstocht, maar ook aan de zorgen over een bevroren waterleiding of de kosten van het stoken. Aan de schoonheid van sneeuw en ijs, en aan het gevaar voor wie onderweg was. En steeds waren er de oorlogsberichten, die ook tijdens de mooiste winterdagen niet verdwenen.

Het verhaal begint bij de Duitse inval in Polen in september 1939 en loopt door tot voorbij de winter. Via de Duitse inval in Nederland en het bombardement op Rotterdam komt het uiteindelijk bij de stranden van Duinkerken uit. De lezer weet hoe die maanden zullen eindigen. De mensen die zich die winter op het ijs waagden, konden dat nog niet weten.

Het boek

De Mobilisatiewinter – De strenge winter van 1939/1940 van Paul Verheij telt 207 pagina’s, is geïllustreerd en uitgevoerd met een harde kaft. Het boek kost € 39,50 en is te bestellen via de boekhandel en onder meer bol.com. Het ISBN-nummer is 9789465383101.