Nog warm, toch al herfstkleuren: wat vertelt de boom ons?

Foto boven: Het is de laatste tijd vaak warm geweest, toch verkleuren de bomen al volop - Nely van Frankenhuyzen

Het is nog warm, maar de bomen verkleuren al volop. Soms gebeurt dat opvallend ongelijkmatig: de ene tak is geel of bruin, terwijl de rest van de kroon nog groen is. De herfst speelt mee, maar ook droogte kan bomen eerder hun blad laten verliezen. Betekent dit dat ze volgend voorjaar gewoon weer uitlopen, of zien we hier ook blijvende schade?

Wie nu een wandeling maakt, ziet hoe verschillend bomen op het seizoen reageren. De ene boom staat nog vrijwel volledig in het groen, de andere heeft al een groot deel van zijn bladeren laten vallen. Zelfs binnen één boom kunnen de verschillen groot zijn. Een tak kleurt geel, een andere draagt bruine bladeren en iets verderop lijkt de zomer nog niet voorbij.

Het is de laatste tijd vaak warm geweest, toch verkleuren de bomen al volop - Nely van Frankenhuyzen

Bij het warme weer voelt dat misschien tegenstrijdig. Waarom zouden bomen hun groeiseizoen al afsluiten als de temperatuur nog zo hoog is? Het antwoord is dat een boom op meer dan alleen de thermometer reageert. De dagen worden korter, de nachten langer en de beschikbaarheid van water verschilt van plek tot plek. Daarbij heeft iedere boomsoort zijn eigen ritme.

Advertentie

Warmte kan de herfst vertragen, droogte versnellen

Bij de gewone herfstverkleuring wordt het groene bladpigment chlorofyl afgebroken. Gele en oranje pigmenten worden daardoor beter zichtbaar. Bij sommige soorten ontstaan ook rode kleuren. Terwijl het blad veroudert, haalt de boom een deel van de voedingsstoffen terug voordat het blad valt.

Temperatuur en daglengte helpen dit proces sturen, maar hun invloed verschilt per soort. Warm herfstweer kan de bladveroudering vertragen. Dat betekent echter niet dat bomen tijdens iedere warme herfst langer groen blijven.

Als water schaars is, kan het tegenovergestelde gebeuren. Onderzoek, dat in 2022 in Nature Climate Change verscheen, laat zien dat droogte de herfstachtige veroudering van bladeren kan vervroegen. De onderzoekers gebruikten daarvoor langdurige waarnemingen op de grond en satellietmetingen op het noordelijk halfrond. Hun conclusie: naast opwarming speelt waterbeschikbaarheid een belangrijke rol in het moment waarop het groeiseizoen eindigt.

Een warme herfst en vroege bladverkleuring kunnen dus prima samengaan.

Advertentie

Minder blad, minder waterverlies

Via hun bladeren verliezen bomen water. Dat water wordt vanuit de bodem door de wortels opgenomen en via het hout naar de kroon vervoerd.

Bij droogte sluiten bomen de huidmondjes in hun bladeren gedeeltelijk of helemaal. Daarmee beperken ze het waterverlies, maar ook de opname van koolstofdioxide. De fotosynthese en groei komen daardoor onder druk te staan.

Bij aanhoudende droogte kunnen bladeren vroegtijdig verouderen en afvallen. Minder blad betekent een kleiner oppervlak waarlangs water verloren gaat. Dat kan helpen om de resterende delen van de boom door een droge periode heen te krijgen.

Niet alle bruine bladeren zijn daarbij gewone herfstbladeren. Blad kan ook rechtstreeks beschadigd raken door hitte en watergebrek. Verdroogde bladranden of plotseling bruin geworden bladeren staan daarom voor een ander proces dan een geleidelijke verkleuring van het blad van groen naar geel.

Waarom soms tak voor tak?

Binnen een boom zijn de omstandigheden niet overal gelijk. Sommige takken krijgen meer zon en wind en verliezen daardoor meer water. Ook de watervoorziening tussen delen van de kroon kan verschillen. Dat maakt droogtestress een mogelijke verklaring voor het ongelijkmatige beeld dat nu opvalt. Bij ernstige droogte kunnen bovendien afzonderlijke takken beschadigd raken of vanaf de uiteinden afsterven.

Toch kunnen we uit een verkleurde tak alleen niet afleiden wat er precies aan de hand is. Ook beschadiging, aantastingen en natuurlijke verschillen binnen de kroon kunnen meespelen. Tak voor tak verkleuren past bij droogtestress, maar bewijst die niet.

Hetzelfde geldt voor twee bomen die naast elkaar staan. Hun wortels kunnen andere bodemlagen bereiken. De ene boom staat misschien in een vochtvasthoudende laag, terwijl de andere vooral droge grond tot zijn beschikking heeft. Leeftijd, gezondheid en boomsoort maken eveneens verschil.

Lopen ze volgend voorjaar weer uit?

Een vroeg kale boom is niet automatisch een dode boom. Als de knoppen, twijgen, wortels en levende weefsels intact blijven, kan hij volgend voorjaar gewoon weer uitlopen. Het verlies van het blad kan dan onderdeel zijn van de manier waarop hij de droogte overleeft.

Maar bladverlies en taksterfte zijn verschillende dingen. Een afgestorven tak wordt volgend voorjaar niet opnieuw groen. De boom kan soms vanuit andere levende delen nieuwe scheuten vormen, maar daarmee is de oorspronkelijke schade niet meteen hersteld.

Ernstige droogte kan ook het watertransportsysteem en de wortels beschadigen. Bovendien kan een boom door een periode met weinig goed functionerend blad minder suikers opbouwen. Onderzoek van Wageningen University & Research onderstreept dat de hoeveelheid schade aan de kroon en het herstel na droogte belangrijk zijn voor de overlevingskansen. De gevolgen kunnen nog jaren doorwerken.

Een boom kan dus volgend voorjaar weer bladeren krijgen en toch nog verzwakt zijn. Omgekeerd hoeft een opvallend vroege bladval niet op blijvende schade te wijzen.

Het voorjaar geeft het volgende antwoord

Regen in de herfst en winter kan helpen om de bodem opnieuw van water te voorzien. Maar herstel van de watervoorraad betekent niet dat beschadigde boomdelen daarmee ook herstellen.

Voor veel bomen wordt volgend voorjaar duidelijker hoe ze deze periode hebben doorstaan. Lopen de knoppen verspreid over de kroon uit? Blijven bepaalde takken kaal? En keert een volle kroon terug, of blijft die dunner dan voorheen?

De herfstkleuren van nu vertellen daarmee verschillende dingen tegelijk zien. Zoals het normale einde van het groeiseizoen, maar mogelijk ook de gevolgen van watergebrek. Dat het nog warm is, maakt die kleuren niet minder verklaarbaar. Voor een boom telt niet alleen hoe aangenaam de lucht aanvoelt, maar ook hoeveel water zijn wortels nog kunnen vinden.