Extreme regenval aan de oostkust van Spanje

Foto boven: De rivier Girona overstroomt in Marina Alta (Alicante) - still uit Video (Infobae)

Overstromende rivieren, mensen die op daken op hulp wachten en duizenden geëvacueerde campinggasten. Het gebied ten zuiden van Valencia wordt door uitzonderlijk zware regen getroffen. Rond Pego en Forna, niet ver van Oliva, viel in 24 uur ruim 600 millimeter. Waarom komt juist deze streek zo vaak in het nieuws met enorme regenhoeveelheden? En hoe verhoudt deze gebeurtenis zich tot eerdere rampen?

Vooral de streken La Safor, in het zuiden van de provincie Valencia, en Marina Alta, in het noorden van Alicante, hebben het zwaar te verduren. De regen hield er zondag en in de nacht naar maandag langdurig aan. Rivieren en doorgaans veel kleinere waterlopen konden de enorme toevoer niet verwerken.

De rivier Girona overstroomt in Marina Alta (Alicante) - still uit Video (Infobae)

Volgens de maandagochtend gemelde cijfers van het regionale meetnet Avamet kwam Pego op 638,5 millimeter in 24 uur uit. In Forna, bij Atzúbia, werd 635,2 millimeter gemeten. Ook elders waren de hoeveelheden enorm: 559,3 millimeter in Villalonga, 537,2 in La Vall d’Ebo en 518,8 in Real de Gandia. Het gaat om voorlopige tussenstanden; de meetperiode en het gekozen station blijven bij onderlinge vergelijkingen belangrijk.

Advertentie

Mensen uit woningen en campings gered

In onder meer Oliva, Piles en Miramar moesten brandweerlieden mensen uit benarde situaties bevrijden. Bij Els Poblets trad de rivier de Girona buiten haar oevers. Wegen raakten onbegaanbaar en sommige plaatsen werden moeilijk bereikbaar. In Oliva zijn volgens de burgemeester ongeveer tweeduizend mensen van zeven campings geëvacueerd.

De regionale overheid schaalde de noodsituatie op en ook de militaire rampenbestrijding werd ingezet. Bewoners kregen het dringende verzoek verplaatsingen te vermijden. Op verschillende plaatsen kwam het water woningen binnen en moesten mensen naar hogere verdiepingen uitwijken.

Een lagedrukgebied op hoogte

De weersituatie wordt veroorzaakt door Adam, een zogenoemde DANA. Dat is een lagedrukgebied hoog in de atmosfeer dat gevuld is met koude lucht en van de doorgaande westelijke stroming is afgesnoerd. Zulke systemen kunnen de atmosfeer sterk onstabiel maken.

Maar met alleen een DANA is een regenramp nog niet verklaard. Minstens zo belangrijk is wat er onderin de atmosfeer gebeurt. Een hogedrukgebied bij de Britse Eilanden hielp ditmaal een vochtige oostelijke tot noordoostelijke stroming vanaf de Middellandse Zee op gang. De combinatie van die aanvoer en de onstabiele atmosfeer vormde de basis voor de langdurige, zware neerslag. De Spaanse autoriteiten waarschuwden vooraf al voor juist deze combinatie.

Advertentie

De zee levert daarbij vocht en warmte. Zodra de vochtige lucht opstijgt, koelt ze af en condenseert de waterdamp. Er ontstaan wolken en regen. Bij condensatie komt bovendien warmte vrij, die de stijgende bewegingen verder kan versterken.

Waarom juist rond Oliva en Pego?

Wie de kaart bekijkt, ziet dat de kust bij Dénia en Jávea een duidelijke bocht maakt. Daarachter liggen bergketens die op korte afstand van de zee behoorlijk oprijzen. Het gebied rond Oliva, Pego en Gandia ligt aan de noordzijde van deze bergachtige uitstulping van de Spaanse oostkust.

Bij een vochtige wind uit het oosten of noordoosten wordt de lucht tegen die bergen omhoog gedwongen. Het reliëf beïnvloedt bovendien de wind: luchtstromen kunnen worden afgebogen en plaatselijk samenkomen. Ook dat zet extra stijgbewegingen in gang.

AEMET beschrijft La Safor en Marina Alta daarom als een gebied met een bijzondere gevoeligheid voor extreme regen. De ligging van de bergen, de vochttoevoer vanaf zee en de ontwikkeling van zware buien kunnen elkaar hier versterken. Kleine verschillen in windrichting bepalen vervolgens waar de grootste hoeveelheden terechtkomen.

Om ruim 600 millimeter te halen, moet het vooral ook lang blijven doorgaan. Een zware bui die snel voorbijtrekt, levert doorgaans veel minder op dan een gebied waar voortdurend nieuwe buien ontstaan. De langdurige aanvoer vanaf zee en de vaste ligging van de bergen bieden daarvoor gunstige omstandigheden. Hoe de afzonderlijke buien zich tijdens Adam precies organiseerden, zal uit een nadere analyse van radar- en satellietbeelden moeten blijken.

Oliva kende eerder een nog groter zondvloed

Hoe uitzonderlijk de huidige hoeveelheden ook zijn, voor een historische vergelijking hoeven we nauwelijks buiten het getroffen gebied te kijken. Op 3 november 1987 werd in Oliva officieel 817 millimeter in één neerslagetmaal gemeten: het Spaanse etmaalrecord.

Een groot deel daarvan viel volgens de reconstructie van AEMET in ongeveer zes uur tijd. De waarnemer moest zijn regenmeter herhaaldelijk legen om te voorkomen dat deze overliep. In Gandia werd voor dezelfde neerslagdag 720 millimeter genoteerd. Een omvangrijk buiengebied bleef die ochtend boven La Safor hangen.

De huidige gebeurtenis treft dus een streek die eerder al regenhoeveelheden van Europese allure te verwerken kreeg. Dat maakt de overstromingen niet minder ernstig, maar laat wel zien hoe extreem het lokale regenklimaat kan zijn.

De herinnering aan Tous

In Spaanse berichten wordt ook verwezen naar 20 oktober 1982. Toen leidde extreme regen in het stroomgebied van de Júcar tot de ramp met de stuwdam van Tous. De dam bezweek en benedenstrooms ontstonden verwoestende overstromingen.

Die vergelijking vraagt echter wel om een onderscheid. Bij Tous speelde het bezwijken van een grote dam een doorslaggevende rol. De huidige berichten uit La Safor en Marina Alta gaan over overstromende rivieren en waterlopen, en over regenwater dat zich in laaggelegen gebieden ophoopt.

Ook lagen de zwaarste regengebieden anders. In 1982 lag het zwaartepunt verder landinwaarts, in het centrale en zuidwestelijke deel van de provincie Valencia. In 1987 werd juist La Safor bijzonder zwaar getroffen. Voor de geografische vergelijking met de huidige gebeurtenis is 1987 daarom de meest voor de hand liggende referentie.

En de ramp van 2024?

De overstromingen van 29 oktober 2024 liggen eveneens vers in het geheugen. Toen viel bij Turís 771,8 millimeter in een etmaal, met daarbinnen een ongekende 184,6 millimeter in één uur.

Het zwaartepunt lag toen verder noordelijk en landinwaarts dan nu. Juist het contrast tussen de regen in het binnenland en de veel kleinere hoeveelheden aan de kust was opvallend. Water stroomde vervolgens via rivieren en ravijnen naar lagergelegen, dichtbebouwde gebieden. Plaatsen konden daardoor worden overspoeld zonder dat het daar zelf uitzonderlijk hard regende.

Dat is een belangrijk kenmerk van dit soort rampen: de regenmeter in een getroffen stad vertelt maar een deel van wat er is gebeurd. Wat bovenstrooms in de bergen valt, kan minstens zo bepalend zijn.

Een warmer klimaat als versterker

De gebeurtenissen van 1982 en 1987 laten zien dat extreme mediterrane regen geen nieuw verschijnsel is. Tegelijkertijd verandert de achtergrond waartegen zulke situaties ontstaan.

Een warmere zee kan meer vocht aan de lucht leveren. Warmere lucht kan bij verzadiging bovendien meer waterdamp bevatten. Als de atmosferische omstandigheden vervolgens zware buien laten ontstaan, is er meer vocht beschikbaar om uit te regenen.

Onderzoek naar de ramp van 2024, waaraan AEMET meewerkte, laat zien dat de opwarming de intensiteit en omvang van de toenmalige buien versterkte. Hoe groot die invloed bij Adam is, kan daarmee nog niet worden vastgesteld.

Rond Oliva en Pego komen ondertussen verschillende kwetsbaarheden samen: een zee die vocht aanvoert, bergen die de lucht laten stijgen en korte waterlopen die regen snel naar de kust afvoeren. Als de buien daar langdurig blijven terugkomen, kan een normaal gesproken kleine rivier in korte tijd een verwoestende watermassa worden.